Entrevista a Laura Rico Caballo

Conversamos con Laura Rico Caballo, psicóloga arteterapeuta con más de veinte años de experiencia en esta profesión. Con ella indagamos en la terapia del arte con niños y jóvenes en consulta privada, en el ámbito hospitalario y con población en riesgo de exclusión social, y descubrimos qué es Arteterapia y qué puede ofrecer a sus usuarios en contextos tan variados.

¿Qué es Arteterapia?

Me resulta interesante responder primero a qué NO es Arteterapia, algo que he tenido que explicar a los profesionales sanitarios en el contexto hospitalario. Arteterapia no es un taller ocupacional ni una clase de pintura, no es un apéndice de la escuela ni un mero entretenimiento o un experimento, puesto que se lleva haciendo desde hace décadas en Estados Unidos e Inglaterra. Arteterapia es un medio discreto y natural para el niño y en general más cercano a las personas, generándoles más tranquilidad al alejarse de la patología. Es una forma de comunicar que no precisa lenguaje ni habilidad previa y que permite trabajar entre sesiones muy bien, generando en el niño mucha autonomía y capacidad de trabajo personal, que es el objetivo último que tenemos los terapeutas.

La formación en Arteterapia acoge perfiles profesionales muy variados ¿Qué profesiones pueden aplicar arteterapia?

Todos tenemos una profesión de partida. Pongamos que ese es nuestro nombre,. Luego tenemos apellidos, y podemos tener muchos. Entonces, yo soy un psicólogo arteterapeuta, tú eres un pedagogo arteterapeuta, tú eres un sociólogo arteterapeuta, y esa raíz nos marca mucho para lo que estamos entendiendo en esa formación de posgrado. Así, cada uno de estos profesionales va a utilizar la arteterapia de una forma distinta. Cada uno debe saber cuál es el campo desde el que le es más fácil aplicar el arte y cuál es el que le queda más lejos, y ser muy prudente. Es importante tener cuidado y conocer nuestros límites, porque hay espacio para todos. Considero muy conveniente que existan asociaciones de profesionales de la arteterapia donde se pueda cuidar y discutir la integración de todos estos perfiles de forma que se pueda mantener una razonable libertad de acción y al tiempo unos protocolos comunes de actuación. Con esta intención en España se están creando con firmeza asociaciones y federaciones de asociaciones como FEAPA, que al igual que los colegios profesionales de psicólogos, son tan importantes para cuidar el desarrollo armónico de la profesión por el bien de todos.

arteterapia_ninos
Fotografía: Sandra Blanca, Paula Pérez, Ana Más y Nuria García // Fuente: Arteterapia y Crecimiento Interior // Licencia: Creative Commons

 

¿Para qué comenzaste a utilizar técnicas artísticas con niños en tu consulta privada?

Antes de estudiar Arteterapia, siempre trabajé con juego y artes plásticas con niños. De alguna forma, todos lo estamos haciendo, solo que no lo estamos explotando al 100%. Jugar con los niños, o verles jugar con otros, siempre me ha ayudado mucho a conocerles. El dibujo es muy útil, no solo como test proyectivo, sino como herramienta de los niños para crecer o cambiar simulando la vida. Cuando empecé a ser consciente de la utilidad del arte y le saqué todo el provecho posible, me di cuenta de que para los niños el arte es su canal natural de trabajo. El que no es su canal natural es el lenguaje verbal. Es más, a veces ves que juegan con el lenguaje, y dicen “Si” o “No” dependiendo de si rima, pega o les apetece. No es tanto mentir, como una diversión o ponerlo a tu servicio. Con el dibujo, en cambio, esto no pasa: son más sinceros y más comprometidos.

Después de tantos años utilizando el arte como herramienta terapéutica ¿Dirías que existe algún niño que se beneficie más del trabajo artístico?

Yo daría la vuelta a esa pregunta. La pregunta debería ser ¿Para qué niño no aplicarías el arte? No se me ocurre ninguno. Lo que si tienes que elegir es qué actividad artística: hay niños que por lo que sea no quieren pintar, y funcionan muy bien con la música o con la danza. Este podría ser el caso de los niños hiperactivos, que se cansan, están hiperestimulados por la cantidad de material que tienen sobre la mesa, se levantan, se sientan… Pero todos los niños han nacido para ello, solo hay que encontrar qué arte les resulta más atractivo o intuitivo. Es más, los niños tienen una grandísima dificultad para no hacer (incluso cuando están enfermos), por lo que si no son espontáneos ante algo, es porque estamos probando una llave equivocada en la cerradura.

¿Para qué perfil de niño aplicarías el arte?

Yo daría la vuelta a esa pregunta. La pregunta debería ser ¿Para qué niño no aplicarías el arte? No se me ocurre ninguno. Lo que si tienes que elegir es qué actividad artística: hay niños que por lo que sea no quieren pintar, y funcionan muy bien con la música o con la danza. Este podría ser el caso de los niños hiperactivos, que se cansan, están hiperestimulados por la cantidad de material que tienen sobre la mesa, se levantan, se sientan… Pero todos los niños han nacido para ello, solo hay que encontrar qué arte les resulta más atractivo o intuitivo. Es más, los niños tienen una grandísima dificultad para “no hacer” (incluso cuando están enfermos), por lo que si no son activos espontáneamente ante la respuesta que les hacemos, es porque estamos probando una llave equivocada en la cerradura.

¿Las familias están a gusto con este tipo de terapia?

En ocasiones más que con la consulta de psicología tradicional, entre otras cosas porque no les suena tanto a “tengo un niño que está enfermo”. Les resulta más cotidiano y llevadero. De hecho mucha gente prefiere decir: “Mi niño está haciendo Arteterapia” que “llevo a mi hijo al Psicólogo” que a veces puede ser un estigma. Eso no significa que mintamos a los niños: Hay que explicarle quiénes somos y cómo a través de la pintura, música, etc. vamos a ayudarle a sacar mejores notas, a estar más tranquilo, a tener menos miedo… Es una forma súper cómoda de explicar qué están haciendo, sin caer en etiquetas que suenen a enfermedad en el entorno.

Entonces ¿La familia es bienvenida a participar en Arteterapia?

Extraordinariamente bienvenida, especialmente para los niños chiquitos, para los que la familia es todo. Cuando evalúan lo mejor del taller, casi siempre hacen referencia a los padres: Difícilmente podremos ayudar al niño sin incluir a su familia. El niño que acude al taller puede incluso, en situaciones determinadas como la hospitalización, producir bienestar y cosas bonitas para los demás, y eso le enorgullece. Muchos niños en la cama del hospital sienten el deseo de corresponder a todos los mimos y atenciones que reciben y cuando les preguntas que quieren hacer piden hacer regalos para los que les visitan. Esta puede ser una primera forma de acercarse a su mundo interior y nos está comunicando ya necesidades y emociones.
Cuando vienen a consulta muchas veces vienen cabizbajos y preocupados porque sea la consecuencia de algo que hacen mal o incluso que tienen ellos de malo. Cuando la propuesta es pintar, esculpir, bailar ya no hay un niño preocupado por acudir a un psicólogo porque se ha portado mal sino alguien que aporta y sabe hacer cosas y es un “buen trabajador”.

¿El conocimiento del arte forma parte de la terapia del arte?

Sí. Definitivamente. Desde el origen del arte al sentido de cada movimiento y la evolución de la historia, la biografía el artista y su psicología. El arte contemporáneo, en concreto, por ejemplo los expresionistas norteamericanos de la segunda mitad del Siglo XX, son muy buenos para introducir a los niños en arteterapia. Como el Action Painting, un estilo que promueve el goteo y escurrido de la pintura salpicada sobre el lienzo, enfatizando el acto físico de pintar como un aspecto esencial del trabajo final del artista. A veces los papás no acaban de entender del todo el arte contemporáneo, con lo cual es una manera de que los niños estén orgullosos de su comprensión, mucho más intuitiva. Jackson Pollock trabaja mucho el impulso y hace a los niños pintar con el cuerpo, con escobas, con esponjas grandes, arrastrarse sobre el papel… Es un pintor ideal para niños cuando tienes un buen espacio. El arte tiene que servirnos para nuestro desarrollo: el artista lo hizo con esa intención.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

La Literatura también es arte ¿Qué beneficios terapéuticos tiene el uso de técnicas narrativas en terapia infantil y juvenil?

Comencé estudiando Hipnosis, y para conseguir que las personas entraran en los procesos que emocionales que yo buscaba, tenía que construir una narración verbal, pero ¿Qué mejor que utilizar las narraciones existentes de los grandes autores? Siempre he sido muy aficionada a la lectura y he visto cómo la Literatura tiene una carga emocional que te lleva a tus propias cosas. Por tanto, es la llave que puede abrir ciertas cerraduras. La Literatura en terapia tiene los mismos fundamentos que la plástica o la danza y la música. Es arte y por lo tanto se comprende bajo la disciplina de denominamos ahora “Arteterapia”, y funciona muy bien a nivel emocional.

Durante tu trayectoria profesional has tenido la oportunidad de trabajar con arteterapia en el ámbito hospitalario con niños oncológicos y trasplantados. En tu publicación “Dolor, niños y arte” explicas cómo el trabajo artístico incide en la percepción del dolor por parte de los niños.

Al trabajar con niños oncológicos y trasplantados de larga hospitalización y con mucho dolor vemos la inclinación natural que tienen los niños para el arte, ya que son capaces de trabajar a pesar de estar con mascarillas, sueros y altas dosis de medicación. Los objetivos que nos marcamos son: reducir el estrés y la ansiedad fruto de la hospitalización, promover la expresión emocional, aumentar la autoestima y el estado del ánimo, enseñar a superar dificultades de una forma distinta, mejorar la forma de comunicarse, posibilitar el encuentro con otros niños, disminuir su percepción del dolor y facilitar el encuentro del significado personal de la enfermedad.

La Arteterapia funciona muy bien en el tratamiento del dolor, la receptividad a la alimentación y la recuperación del movimiento. Prestamos servicio cama a cama, para los niños que no quieren salir o que están más enfermos, con los que trabajamos preocupaciones personales como la muerte, los problemas con la familia, etc. El objetivo último con estos niños es que acaben acudiendo al aula donde acuden los niños que están más fuertes física y psicológicamente, y así romper su aislamiento. A veces los niños llegan al aula arrastrándose, pero siempre salen mejor que llegaron. El proceso artístico hace que el niño saque una energía para esa actividad, dejando todo lo demás en suspenso, atendiendo únicamente a la tarea y dejando de atender al dolor. Es estupendo ver cómo entran y cómo salen.

¿Cómo se trabaja con arte en un contexto tan limitante con es el hospitalario?

Trabajamos con material hospitalario, que generalmente les da mucho miedo: les proponemos que diseñen y decoren sus propias batas o que pinten y disparen con jeringuillas sobre el papel Con arteterapia se trabajan muy bien los miedos: reproducimos los miedos sobre el papel que es lugar controlado, y así los hacemos domésticos. Les damos una forma y buscamos alternativas en un espacio muy seguro, como es el espacio de la ficción. Da miedo lo desconocido, lo grande, lo inabarcable, pero cuando al miedo se le da forma, se concretiza, se trabaja, entonces deja de dar miedo.

Otra actividad interesante es el diario artístico personal: una memoria terapéutica de su paso por el hospital, compuesto por imágenes creadas e imaginadas durante los ejercicios, para recordar el proceso de curación años después. También creamos un diario colectivo al que todos los niños contribuyen y así generan una memoria colectiva para que los nuevos niños que son internados puedan conocer a otros que han pasado por una situación similar.

En la actualidad trabajas con niños en riesgo de exclusión social, en el proyecto “Ventillarte” organizado por la ONG Pueblos Unidos desde 2004, con el objetivo de fomentar la salud psicosocial ¿Qué necesidades especiales tiene esta población y qué recursos ofrece el arteterapia para ellos?

En este contexto, el principal problema es lo social: Estamos ante niños que no tienen un problema psíquico o físico como los mencionados anteriormente, pero sin embargo tienen un mal funcionamiento social. Me parece interesante diferenciar las tres necesidades diferentes de los niños de los que hemos hablado, pero también cómo al final se mezclan todos, ya que unos son causa y consecuencia de los otros. Con los niños pequeños nuestro objetivo es evitar que el problema social no desborde su psiquismo. Con los adolescentes, sin embargo, ya han empezado a pasar cosas, y por ello el objetivo consiste en detener los procesos de marginación que han podido comenzar a aparecer, asociación con bandas, consumo de sustancias… A través del arte damos la oportunidad de que ellos mismos se retraten y comuniquen quiénes son y qué necesitan. Es lo que llamamos Arte Prosocial: Yo, que se supone que soy el marginado o como artista sensibilizado con esta problemática, os hablo de qué cambios podéis hacer vosotros, los que miráis desde fuera “los integrados”, para dejar de mantener esta situación que enferma a las personas y colectivos.

Antes de terminar, Laura ¿Qué consejos darías a nuestros lectores?

Lo primero que diría a los padres es que den un entorno adecuado de libertad a sus hijos: libertad para crear y para ser. Es muy positivo que proporcionen espacio y material suficiente para que los niños puedan pintar o crear por distintos medios a gusto sin que ello se convierta en motivo de conflicto por manchar, desordenar o hacer ruido. La cocina o el baño puede en ocasiones ser mucho mejor que el dormitorio para hacer arcilla o pintar sin riesgo de hacer desastres. Y sobre todo les diría que difícilmente disfrutarán los niños del arte si no perciben en sus padres un disfrute genuino. Lo que les gusta a los padres, es muy posible que les guste a los niños. Ver que toda la familia disfruta con la actividad creativa aunque cada uno tenga sus gustos particulares es un modo de suponer que hay intimidad, complicidad y comunicación y puede funcionar para simple como vínculo entre los miembros.

Marga Gutierrez del Arroyo, Psicóloga
Noviembre 2014

3.036 comentarios

  1. Szpiegowskie telefonu – Ukryta aplikacja śledząca, która rejestruje lokalizację, SMS-y, dźwięk rozmów, WhatsApp, Facebook, zdjęcie, kamerę, aktywność w Internecie. Najlepsze do kontroli rodzicielskiej i monitorowania pracowników. Szpiegowskie Telefonu za Darmo – Oprogramowanie Monitorujące Online.

  2. Najlepsza aplikacja do kontroli rodzicielskiej, aby chronić swoje dzieci – potajemnie tajny monitor GPS, SMS-y, połączenia, WhatsApp, Facebook, lokalizacja. Możesz zdalnie monitorować aktywność telefonu komórkowego po pobraniu i zainstalowaniu apk na telefonie docelowym.

  3. Incredible website! The information provided is both insightful and well-researched, making it a go-to resource for anyone interested in this topic. The visuals are stunning, and the site’s organization is top-notch. Great job to the team behind this!

  4. Your quite own commitment to receiving the message throughout came up to be rather strong and have constantly empowered employees just like us to travel to their desired targets.

  5. Your style is really unique in comparison to other folks I have read stuff from. I appreciate you for posting when you have the opportunity, Guess I’ll just bookmark this blog.

  6. Hi there! This is my first visit to your blog! We are a team of volunteersand starting a new project in a community in the same niche.Your blog provided us useful information to work on. You have donea outstanding job!

  7. Играть РІ казино — всегда интересное приключение.: balloon казино демо – balloon игра на деньги

  8. Казино — это шанс РЅР° финансовую СЃРІРѕР±РѕРґСѓ.: balloon казино – balloon казино демо

  9. Игровые автоматы — шанс РЅР° крупный выигрыш.: balloon game – balloon казино

  10. Ballon — это РёРіСЂР° СЃ удивительными графиками.: balloon казино – balloon игра на деньги

  11. balloon казино balloon game Казино — это место для больших выигрышей.

  12. Автоматы Ballon поднимают настроение каждому.: balloon игра – balloon казино

  13. Автомат Ballon — идеальный СЃРїРѕСЃРѕР± расслабиться.: balloon казино – balloon казино официальный сайт

  14. balloon игра на деньги balloon казино Казино — это шанс РЅР° финансовую СЃРІРѕР±РѕРґСѓ.

  15. Баллон — это автомат для настоящих любителей.: balloon game – balloon game

  16. balloon игра на деньги balloon game Играть РІ казино — всегда интересное приключение.

  17. That is a really good tip especially to those new to the blogosphere. Brief but very precise infoÖ Many thanks for sharing this one. A must read article!

  18. home kitchen salt pepper girls anklets 3 industrial scientific aluminum channels boys fleece 4 girls identification bracelets 6 baby boys receiving blankets 1 hollidaydecor

  19. I love what you guys tend to be up too. This sort of clever work and reporting!Keep up the awesome works guys I’ve incorporated you guys to our blogroll.

  20. “Great read! You’ve officially made my brain work harder than my morning coffee. Can’t wait to see what’s next!”

    SG8 Casino Sg8 offers the biggest cashback in the Philippines! Play your favorite games and get more rewards – it’s the best deal around! Don’t miss out!»

  21. Very nice post. I just stumbled upon your blog and wished to say that I’ve truly enjoyed browsing your blog posts. After all I will be subscribing to your feed and I hope you write again very soon!

  22. I’m not sure where you’re getting your info, but good topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for excellent info I was looking for this information for my mission.

  23. I do not even know how I ended up here, but I thought this post was good. I do not know who you are but definitely you are going to a famous blogger if you aren’t already 😉 Cheers!

  24. My brother suggested I might like this website. He was entirely right. This post actually made my day. You cann’t imagine just how much time I had spent for this info! Thanks!

  25. Someone essentially assist to make seriously articles I’d state. This is the very first time I frequented your website page and so far? I amazed with the research you made to create this actual submit incredible. Fantastic job!

  26. What’s up i am kavin, its my first time to commenting anywhere, when i read this article i thought i could also create comment due to this brilliant article.

  27. I was recommended this blog by my cousin. I’m not sure whether this post is written by him as nobody else know such detailed about my trouble. You are incredible! Thanks!

  28. Hi, i feel that i saw you visited my blog thus i came to return the desire?.I’m attempting to in finding things to enhance my site!I guess its adequate to use some of your ideas!!

  29. Can I simply say what a comfort to discover someone that really understands what they are discussing on the web. You definitely realize how to bring a problem to light and make it important. A lot more people must check this out and understand this side of the story. It’s surprising you are not more popular given that you surely have the gift.

  30. I appreciate, result in I discovered just what I used to be taking a look for. You have ended my four day lengthy hunt! God Bless you man. Have a nice day. Bye

  31. Wow, superb blog layout! How long have you been blogging for? you make blogging look easy. The overall look of your website is fantastic, let alone the content!

  32. It’s truly very complex in this active life to listen news on Television, so I only use internet for that reason, and take the most up-to-date news.

  33. Every weekend i used to pay a quick visit this web site, for the reason that i wish for enjoyment, for the reason that this this site conations actually good funny stuff too.

  34. Hey, I simply hopped over to your website by way of StumbleUpon. No longer one thing I’d normally learn, but I preferred your thoughts none the less. Thanks for making one thing worth reading.

  35. fantastic post, very informative. I wonder why more of the ther experts in the field do not break it down like this. You should continue your writing. I am confident, you have a great readers’ base already!

  36. Ahaa, its good discussion regarding this post here at this weblog, I have read all that, so at this time me also commenting at this place.

  37. Hi, i think that i noticed you visited my site so i got here to go back the desire?.I am attempting to in finding things to improve my site!I guess its adequate to make use of some of your concepts!!

  38. What’s Taking place i’m new to this, I stumbled upon this I’ve found It positively useful and it has helped me out loads. I’m hoping to give a contribution & assist different users like its aided me. Great job.

  39. That’s some inspirational stuff. Never knew that opinions might be this varied. Thanks for all the enthusiasm to supply such helpful information here.

  40. Hi, Neat post. There is a problem together with your web site in web explorer, would check this? IE nonetheless is the market chief and a large element of people will omit your great writing because of this problem.

  41. Today, while I was at work, my sister stole my iPad and tested to see if it can survive a thirty foot drop, just so she can be a youtube sensation. My iPad is now destroyed and she has 83 views. I know this is entirely off topic but I had to share it with someone!

  42. Hello there, I found your site via Google at the same time as searching for a related topic, your web site came up, it appears great. I’ve bookmarked it in my google bookmarks

  43. Having read this I thought it was rather informative. I appreciate you taking the time and energy to put this content together. I once again find myself spending a significant amount of time both reading and commenting. But so what, it was still worth it!

  44. Hi my friend! I wish to say that this article is amazing, nice written and come with approximately all vital infos. I would like to peer more posts like this .

  45. you’re in reality a just right webmaster. The web site loading velocity is incredible. It sort of feels that you’re doing any distinctive trick. In addition, The contents are masterpiece. you’ve performed a great process on this topic!

  46. 币圈版“兴趣班”,还是免费的那种。Cryptify Hub没有学费、没有入学考试、没有毕业设计。你进去就是一名“民间学员”,可以看别人分享的链接,也可以自己发言。但兴趣班嘛,老师可能是隔壁桌的大哥,教材可能是网上找的链接合集。质量不保证,但胜在真实——至少没人骗你学费(因为根本没学费)。当作社交+导航站使用,心态稳稳的。

  47. Took me time to read all the comments, but I really enjoyed the article. It proved to be Very helpful to me and I am sure to all the commenters here It’s always nice when you can not only be informed, but also entertained I’m sure you had fun writing this article.

  48. Currently it appears like Drupal is the top blogging platform out there right now. (from what I’ve read) Is that what you are using on your blog?

  49. Great blog right here! Additionally your web site rather a lot up fast! What host are you the usage of? Can I am getting your affiliate link to your host? I desire my site loaded up as quickly as yours lol

  50. Hey there, You have done an incredible job. I will definitely digg it and individually recommend to my friends. I’m sure they will be benefited from this web site.

  51. Hey there, You have done a great job. I’ll definitely digg it and in my opinion suggest to my friends. I am confident they’ll be benefited from this web site.

  52. Unquestionably believe that which you said. Your favorite reason seemed to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get annoyed while people consider worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail on the head. Will probably be back to get more. Thanks

  53. I know this is not exactly on topic, but i have a blog using the blogengine platform as well and i’m having issues with my comments displaying. is there a setting i am forgetting? maybe you could help me out? thank you.

  54. Hey there! I know this is sort of off-topic but I had to ask. Does building a well-established website such as yours take a lot of work? I’m brand new to operating a blog but I do write in my journal daily. I’d like to start a blog so I will be able to share my own experience and views online. Please let me know if you have any ideas or tips for new aspiring bloggers. Thankyou!

  55. Hi there, You have done an incredible job. I will definitely digg it and in my view suggest to my friends. I am sure they will be benefited from this site.

  56. Right now it appears like WordPress is the top blogging platform available right now. (from what I’ve read) Is that what you are using on your blog?

  57. Howdy just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the images aren’t loading correctly. I’m not sure why but I think its a linking issue. I’ve tried it in two different web browsers and both show the same outcome.

  58. It is perfect time to make some plans for the future and it is time to be happy. I’ve read this post and if I could I want to suggest you some interesting things or suggestions. Perhaps you can write next articles referring to this article. I wish to read more things about it!

  59. Simply wish to say your article is as amazing. The clearness in your post is simply great and i could assume you’re an expert on this subject. Well with your permission allow me to grab your RSS feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please continue the enjoyable work.

  60. A good web site with interesting content, that’s what I need. Thank you for making this web site, and I will be visiting again. Do you do newsletters? I Can’t find it.

  61. Just wish to say your article is as surprising. The clearness in your post is just spectacular and i could assume you are an expert on this subject. Fine with your permission let me to grab your RSS feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please continue the rewarding work.

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *